Калі ў 4–5 гадоў дзіця няправільна вымаўляе словы, трэба разумець, што гэта само па сабе не пройдзе. Бацькам варта звярнуць увагу на праблему і вырашыць яе альбо самастойна, альбо з дапамогай лагапеда. Галоўнае — не пускаць гэта на самацёк і паспрабаваць разабрацца да школы. Чаму? Любая маўленчая асаблівасць потым можа перайсці ў дысграфію, гэта значыць станоўчыцца памылкамі пры пісьме.
Якія праблемы?
У дашкольным узросце ў дзяцей часта сустрэчаецца:
- замена гукаў: «ш» у маўленні мяняецца на «с», «р» на «л». Замест слова «шуба» дзіця кажа «суба»; «ш» часта ператвараецца ў «ф» — атрымліваецца «фапка» замест «шапка»;
- прапуск цяжкага гуку: замест слова «лапа» ў яго атрымліваецца «апа».
Усё гэта так званыя гукі позняга антагенезу, іх яшчэ называюць гукамі верхняга пад’ёму языка. Да пяці гадоў яны павінны быць цалкам сфарміраваныя. Чаму гэтага магло не адбыцца ўчасна? Хутчэй за ўсё, парушэнні маўлення ўзніклі таму, што ў дзіцяці слабае дыханне, неразвітыя мышцы сківіцы ці языка.
Слабае дыханне таксама вядзе да скажэння маўлення. Магчыма, дзіця позна пачало жаваць цвёрдую ежу, доўга сосала саску, доўга ела з бутэлькі. Усё гэта магло спрыяць лагапедычнай праблеме. А можа, у дзіцяці проста не развіты фанематычны слых.
Калі ў малюка слабая артыкуляцыйная пазіцыя языка, шчок, слабае дыханне, скажэнне маўлення, ён надзьмувае шчокі, калі кажа — трэба пачынаць займацца. Амаль любую лагапедычную праблему можна вырашыць за 2 месяцы заняткаў. Фанематычны слых развіваецца даволі хутка.
Што рабіць?
Калі ў 3 гады мы гуляем з дзіцем на занятках, то ў дзяцей узросту 5–8 гадоў ужо павінна быць развітая пазнавальная актыўнасць. На занятках ужо трэба займацца, а не проста гуляць. Лагапед звычайна садзіць дашкольнікаў тварам да люстэрка і просіць выконваць практыкаванні. Іх можна рабіць і дома.
Практыкаванне-размінка: «Конік-грыбок-гармошка»
Гэтая артыкуляцыйная гімнастыка выконваецца перад люстэркам. Займацца трэба мінімум 3 разы на тыдзень па 7 хвілін.
«Конік»: трэба выцягнуць губы, прыадкрыць рот і цокаць языком, як цокаюць капытамі конікі.
«Грыбок»: трэба ўсміхнуцца, цокаць языком, як быццам едзеш на коніку, а затым моцна прыціснуць шырокі язык да верхняга нёба (так, каб нацягнулася падязычная сувязка) на пару секунд.
«Гармошка»: робіцца з пазіцыі «Грыбок» (калі той ужо добра атрымліваецца), — не адрыўваючы языка, трэба адкрываць і прыкрываць рот, не змыкаючы зубы.
Якія гульні дапамогуць?
Звяртайце ўвагу малюка на розніцу гукаў. Гуляць у лагапедычныя гульні можна і дома, і ў дарозе, напрыклад, па дарозе з садочка. Зручна гэта рабіць і перад сном.
«На што падобныя гукі?»
Разам прыдумвайце, на што нагадвае гук, а дзіця хай паказвае:
Напрыклад, «сссс» — свішчым, як слон.
«Шшшш» — шыпім, як быццам кола спускаецца.
«Рррр» — рычыць сабака, рокача трактар.
«Лллл» — а гэта гул самалёта.
«Злаві гук»
Калі дзіця чуе цяжкі гук, яно павінна пляснуць у далоні. Спачатку называйце складавы рад, потым словы, якія пачынаюцца з праблемнага гуку. Потым пераходзім да пашыранага ўзроўню — літара хаваецца ў сярэдзіне слова. Калі вымаўляеце слова, голасам вылучайце праблемную літару.
«Г, п, ш» — пляскай у далоні, калі чуеш гук, злаві гук.
«Са, шу, пу»,
«Шуба, рыбка»,
«Машына, кошка».
«Першая літара»
Вы вымаўляеце слова («слуп», «акно», «рыбка»), а ён хай называе першы гук. Потым можна змяніць правілы: а які гук апошні? Вымаўляйце словы чётка, вылучаючы голасам цяжкія для малюка гукі.
Развіваем маўленчае дыханне
«Сняжок»
Вазьміце кавалачак ваты, распушыце яе — гэта будзе «сняжынка». А дзіця хай паказвае вецер, які гоніць сняжынку па двары. Сняжынка ляціць туды, куды дзьмуць вецер. Дзіця павінна дзьмуць на сняжынку ротам, круглымі губамі, плавна. А ўдыхаць пры гэтым павінна праз нос.
«Самалёцік»
Зрабіце з паперы самалёцік ці банцік, прымацуйце да нітачкі. Трымайце нітачку, малюк павінен дзьмуць на самалёцік, каб ён лятаў як мага даўжэй. Ваша мэта — каб выдах быў як мага больш доўгім.
«Дрэва»
Разам зрабіце дрэва — папяровыя палоскі прымацуйце да алоўка. Цяпер паглядзім, як вецерак хваліць лісце: хай дзіця дзьмуць на дрэва. Сачыце за тым, каб малюк добра надзьмуваў шчокі, не прахлынаў і не выдыхаў паветра.
«Птушкі»
Зрабіце з паперы птушак і паставіце іх на край стала. Дзьмуцьце па чарзе з дзіцем на птушак. Выдах павінен быць доўгім, каб яны ўляцелі далёка-далёка. Паспрачайцеся, чыя птушка ўляціць далей.
«Сабачка»
Папрасіце дзіця паказаць, як дышыць сабачка, калі ёй спяча. Ён павінен высунуць язычок і хутка, шумна адрыўчаста дышаць. Выдыхае ротам, заграваючы паднесеныя да губ рукі.